Spomen-kosturnica na brdu Zebrnjaku je bilo monumentalno i trijumfalno spomen obeležje podignuto u slavu i čast poginulim srpskim vojnicima tokom Kumanovske bitke u Prvom balkanskom ratu 1912. godine.
Osvećivanje monumentalne Spomen - kosturnice, povodom 25. godišnjice od Kumanovske bitke, oktobra 1937. na brdu Zebrnjak.
Na brezuljcima, istocno od Kumanova odvijala se glavna bitka izmedju turske i srpske vojske u Prvom Balkanskom Ratu.Nakon ove bitke turci su poceli da se povlace posle skoro 5 vekovnog prisustva na ovim prostorima. i time označila početak oslobođenja Jugoistočne Evrope od Osmanskog carstva. Spomen-obeležje je najznačajnije ostvarenje beogradskog arhitekte Momira Korunović i bio je najmonumentalniji vojni memorijal na prostorima središnjeg Balkana. Spomenik je podignut 1937. godine na lokalitetu samog bojišta - brdu Zebrnjak kod Kumanova u tada Vardarskoj banovini u Kraljevini Jugoslaviji, a danas Republici Makedoniji. U spomen-kosturnici, počivaju posmrtni ostaci 678 poginulih srpskih vojnika poginulih u Kumanovskoj bitci. Danas se spomenik nalazi u ruiniranom stanju, jer ga je bugarski okupator Makedonije porušio tijekom Drugog svjetskog rata.
Posljednjih godina Zebrnjak je postao mjesto okupljanja srpskih zajednice iz Republike Makedonije. Za sanaciju ovog spomenika iz budzeta Republike Srbije odvojeno je 70 miliona dinara 2012. godine
Izgradnja i izgled spomen obelezja
Još 1922. godine grupa srpskih ratnih veterana formirala je odbor sa ciljem podizanja spomenika ratnicima palim 23. i 24. listopada 1912. godine u Kumanovskoj bitci.
Spomenik su svečano osvetili mitropolit skopski Josif, episkop niški Jovan i i episkop raško-prizrenski Serafim 31. oktobra 1937. godine, na 25. godišnjicu srpske pobede. Izgrađen je na brdu Zebrnjak, najvišoj točki kumanovskog bojišta. Prilikom osvećenja u kosturnicu su položeni posmrtni ostaci oko četiri stotine stradalih pripadnika srpske vojske koji su do tada bili čuvani u obližnjem srednjovjekovnom manastiru Svetog Đorđa, zadužbini srpskog kralja Stefana Uroša II Milutina, u Starom Nagoričinu (Makedonija).
Spomenik na Zebrnjaku građen je od najtvrđeg bazalta i armiranog betona. Imao je oblik kule-obeliska visine 48,5 metara. Bio je to uvjerljivo najviši spomenik ne samo na teritoriju Kraljevine Jugoslavije, već i čitavog Balkanskog poluotoka. Skladnih proporcija, sa vitkom kulom, ovaj memorijal mogao se vidi iz velike daljine, čak i noću, jer je iz njegovog kubeta izbijala svjetlost tri petro-maks lampe. Bilo je to simbolično, večito kandilo mrtvih čije su kosti tu počivale. Na svim planovima spomenika uočljiv je vertikalizam u strukturi građevine. Definitivan projekt predstavlja spoj masivnog podnožja u obliku tvrđave, vitkog stabla sa jajastom `` kapom "na vrhu koje se ne sužava prema gore i novog elementa - trougle osnove. Takvom osnovom autor je, bez ikakve sumnje, ostvario izraženi skulptoralni efekt u ukupnom izgledu vitke, ali snažne građevine. Taj vrhunski spor arhitekture i skulpture bez uzora u našoj arhitekturi predstavlja remek-djelo Momira Korunovića.
U prizemlju spomenika bile su prostorije koje su služile kao kosturnice izginulih srpskih ratnika. Nad njima se nalazio prostor, podijeljen u devet odaja, u kojem je bila smještena muzeološka postavka. Iznad podnožja spomenika, na osamnaestom metru od zemlje, nalazila se memorijalna kapela do koje se stizalo otvorenom spiralnom rampom. Na svakom uglu spiralne staze proširene kružnim zaravnima stajali su na postoljima originalni topovi korišteni u Kumanovskoj bitci. Željeznim stepenicama pelo se u prostor iznad kapele u kome su bile postavljene drvene hrastove ljestve koje su spajale pet katova visoke kule s betonskim galerijama. Na samom vrhu kule, pod samom krovnom konstrukcijom, nalazile su se spomenute svjetiljke koje su noću osvjetljavale okolinu. Na vrhu čitave građevine nalazio se krst, dok je njen najviši kat bio ukrašen heraldičkim znamenjima Kraljevine Srbije.
Fresko-dekoraciju u kapeli i kosturnici izradio je ugledni srpski slikar toga vremena Živorad Nastasijević koji je sa Korunovićem sarađivao i ranije, prilikom podizanja spomenika srpskim ratnicima stradalim u bici na Drini ujesen 1914. godine koji se nalazi na lokalitetu Mačkov kamen na planini Jagodnji kod Krupnja .
Spomenik danas
Rušenje spomenika
Spomenik na brdu Zebrnjak kod Kumanova porušile su bugarske snage na samom početku Drugog svjetskog rata. Stručnjaci Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture - Beograd 1985. godine realizirali su projekt zaštite objekta na Zebrnjaku u zatečenom stanju. Ministarstvo rada i socijalne politike i Veleposlanstvo Republike Srbije u Republici Makedoniji poduzeli su početne korake u zaštiti ovog izuzetnog spomenika kulture time što su osigurale stalnog čuvara.
Pozajmljeno iz Wikipedije
*************************************************************************
Interesantno je da se zadnjih godina u Skoplju podiglo mnogo spomenika makedonskih junaka i vojvoda upravo iz doba turskog ropstva. Kad pogledas koliko ih je, pa se zapitas kako je Makedonija ostala 5 vekova pod ropstvom kad je imala toliko junaka?
Jos interesantnije je da u mnostvu tih spomenika i zasluznih ljudi za drzavnost Republike Makedonije, nema onog ko je oslobodio Makedoniju od turskog ropstva, niti onoga ko je doprineo da Makedonija prvi put dobije status republike u sklopu Jugoslavije.
