MANASTIR SVETOG DJORDJA STARO NAGORICANE

Kratak opis i istorija manastira

Manastir svetog Đorđa se nalazi nedaleko od sela

 Staro Nagoričane, u severoistočnoj Makedoniji, 13 km istočno od

 Kumanova, na padinama Kozjaka. Prvobitnu crkvu, koja potiče iz

 1071. godine je izgradio vizantijski car Roman IV Diogen. Kao jednu

 od svojih mnogobrojnih zadužbina, Kralj Milutin je crkvu u

 potpunosti obnovi 1313. godine, u slavu svoje velike pobede

 nad Turcima.

 Manastirska crkva Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu

 ima osnovu izduženog upisanog krsta, pošto je originalna

 građevina bila izdužena bazilika, pokrivena sa 5 (1+4) kupole.

 Prilikom gradnje, stari oblik crkve Svetog Đorđa u Starom

 Nagoričanu izgrađene od tesanog kamena,

 zaravnjen je na polovini današnje visine, posle čega

 je na toj osnovi podignuta nova crkva od opeke i kamena, što se

 može videti i na oltarskoj apsidi, koja je u originalu bila

 polukružne osnove, na kojoj se uzdiže nova petostrana

 kupola. Prema nekim istraživačima, crkvu Svetog Đorđa

 u Starom Nagoričanu su radili isti majstori koji su za

 kralja Milutina na staroj osnovi podigli novu crkvu

 Bogorodice Ljeviške u Prizrenu. Posebnu draž manastirske crkve

 Svetog Đorđa čine i prestone ikone koje su rađene specifičnom al

 fresco tehnikom direktno namalteru, što je čini jedinstvenom među

 srpskim crkvama.

 Sama crkva Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu je

 pokrivena kamenim pločama i danas je dobro očuvana, a

 njen originalni živopis spada među najbolje rađene u tzv.

 vardarskom stilu. U manastirskoj crkvi je sahranjen

 bugarski car Mihajlo III Šišman (1322-1330), poginuo u Bitci

 kod Velbuzda.

U vreme dolaska pod srpsku vlast, crkva manastira Svetog Đorđa Nagoričina

 je bila u ruševinama, a manastir ugašen  Prizemni deo hrama je bio očuvan i

 u velikoj meri iskorišćen pri gradnji novog zdanja, tako da je sačuvani deo

 uticao na konačni oblik građevine.

Srpski kralj Milutin sa modelom manastira

Freske manastira Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu, kao i većinu ostalih hramova - zadužbina kralja Milutina, izveli su dvorski majstori Mihajlo i Evtihije, i to su njihovi najbolji radovi. Freske manastira Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu imaju sličnosti sa ukrašavanjem Gračanice i Bogorodice Ljeviške. 

Na štitu jednog od svetih ratnika je napisano : "rukom Mihaila zografa". Tako čini i drugi slikar Evtihije na štitu Svetog Teodora Tirona. Kad su završili svoj rad ovde ..."mogli su biti zadovoljni, završili su svoje najveće i najznačajnije delo". Ciklus kalendarskih scena /minolog/ sličan je onom u manastiru Gračanica, koja je oslikana neposredno posle Nagoričana, kao poslednja zadužbina srpskog kralja.

 Kralj Milutin je predstavljen sa modelom crkve na fresci koja ga dosta verno prikazuje. Pored toga što svaki hram građen staranjem kralja Milutina, velikog srednjovekovnog zadužbinara, ima arhitektonske i slikarske osobenosti, njegove ktitorske scene su uvek različite. U manastiru Gračanici, anđeli po blagoslovu Hrista vladaru prnose krunu, a u Nagoričinu, patron hrama, Sveti Đorđe, daruje kralju mač, kao uzdarje za prinetu zadužbinu. 

Što se tiče stava i odeće ktitora, oni su bliski onima u manastirima Studenici i Gračanici. Ktitorsku predstavu u Nagoričanu izdvaja gest patrona hrama Svetog Đorđa, kome kralj predaje crkvu. On se okreće ktitoru sa podignutom desnicom, a u levoj drži mač i predaje ga kralju. 

Taj gest se povezuje sa pobedom nad Turcima iz godine izgradnje hrama u Starom Nagoričanu, o čemu svedoči uklesani natpis u kamenu o gradnji. 

Bilo da je crkva bila podignuta kao ispunjenje zaveta datog pred bitku, bilo u znak zahvalnosti zbog pobede, kralj Milutin je ovde prikazan u trijumfu. Tu nema oubičajenog postupka u kome ktitora sa modelom Hristu privodi Bogorodica ili patron hrama.

Natpis nad kapijom

Pored kraljevskog para, u okviru ktitorske kompozicije su predstavljeni sveti car Konstantin i njegova majka Jelena. Ovde su prikazani i sveti ratnici koji su postradali za hrišćanstvo. U literarnim izvorima, kralj Milutin se, ili poredi sa carem Konstantinom, ili označava kao njegov naslednik, "sličan slavnom Konstantinu"...... "dostojnik Božje pomoći i pokrova na proslavljenje i uzvišenje svoga otačastva".... Patron hrama, Sveti Đorđe, je prikazan na više mesta. 

Budući da je ciklus naslikan u manastiru Svetog Đorđa u Starom Nagoričinu, najiscrpniji sačuvani ciklus fresaka srednjeg veka, njegov sadržaj se može sagledati kao osnov mnogih kasnijih ciklusa. Brojni detalji koji se zapažaju u poznovizantijskim ciklusima, prvi put se opažaju u nagoričkim scenama, zavisnim od teksta "Erminije". Jedna od ovih predstava ima značaj i karakter fresko-ikone i nalazi se na mestu gde se obično postavlja igumanski presto, što ukazuje na igumana Venijamina, koji se starao da namere Kralja Milutina o izgradnji svetinje budu ostvarene, u čije vreme je i oslikan hram.

Manastirska crkva Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu je sa spoljne strane ukrašena šaranjem opekama, a po bogatstvu ornamentike ističu se dva trodelna prozora na južnom i severnom temenu upisanog krsta, kao i dvodelni prozor na priprati iznad ulaza, čiji stubić je izuvijan u čvor. Iznad ulaznih vrata u manastir Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu nalazi se u velikom kamenom nadvratniku uklesan Milutinov ktitorski natpis, a njegovi monogrami krase kapitele dva stuba, smeštena u zapadnom ulazu crkve. Sam ikonostas crkve svetog Đorđa u Starom Nagoričanu je urađen od kamena i čine ga četiri stubića sa kapitelima i arhitravom.

Svetinje sačuvale korene Srba

Skopska Crna Gora, prostor na kojem srpski narod u Makedoniji baštini svoju veru, tradiciju, ime. Naselja nikla uglavnom oko hramova iz doba Nemanjića

NA širokom planinskom pojasu Skopske Crne gore, na nešto više od 25 kilometara severno od glavnog grada Makedonije, 12 naselja je raspoređeno mahom oko srednjovekovnih hramova čiji su ktitori bili iz srpske dinastije Nemanjića. Nekada je zato čitav taj koloritni predeo nazivan i „Mala Sveta Gora“.

U Kučevištu, centralnom selu tog planinskog regiona, sa pretežno srpskim življem, nalazi se Crkva Svetog Spasa (do 15. veka poznata kao Vavedenje Presvete Bogorodice), malo iznad uz planinu kraj Kučeviške reke, manastir Sveti Arhangeli, iz prve polovine 14. veka, pa hram Svete Paraskeve. U selu Gornjani je manastir Sveti Nikita od 11. do 13. veka, manastir Sveta Bogorodica, Crkva Svete Petke u Pobožju, Hram Svetog Đorđa u selu Banjani (16. vek), Crkva Svetog Nikole u selu Ljubanci...

Hram Svetog Spasa podignut je od 1321-1331. u vreme kralja Stefana Dečanskog, manastir Sveti Arhangeli je iz vremena cara Dušana, a pretpostavlja se da je podizan od 1331-1355. godine. Na freskama u skoro svim crkvama i manastirima su Sveti Simeon i Sveti Sava. Prva škola u ovom području, još iz 1780. godine radila je u kučeviškom manastiru Sveti Arhangeli. Potom je 1813. otvorena škola i u samom selu, kada je nisu imala ni mnoga veća, pa ni gradska naselja ovog dela Balkana.

Ta svojevrsna „mreža“ svetinja, povezanih s okolnim selima, presudno je uticala na očuvanje identiteta, pravoslavne vere, tradicije i karakterističnih obeležja srpskog naroda na ovim prostorima, posebno u vreme Osmanskog carstva. Značajan deo stanovništva ovog kraja severa Makedonije, uprkos oduženoj asimilaciji, i sada čine Srbi. Osim u Kučevištu, srpski živalj je i u Pobožju, Banjanu, Čučeru, Gornjanu, Sandevu, Mirkovcima, Gluvu, Kučeviškoj bari... Na vrhu Skopske Crne gore, na severnoj granici su etnički čista albanska sela - Tanuševci, Brest, Malino Malo...

Kako ističu u Kulturno-prosvetnom i informativnom centru Srba „Vuk Karadžić“ u Kučevištu, stanovnici ove oblasti predstavljaju posebnu etničku grupu skopske kotline. Razlikuju se od stanovništva u susednim predelima ne samo po unikatnoj nošnji, nego i po govoru, narečju, običajima, temperamentu... 

Da bi se deo vrednosti i bogatstva sačuvao i da bi se proces nestanka zaustavio, u ovoj organizaciji pokrenuli su inicijativu za zaštitu kulturnog nasleđa regiona Skopske Crne gore.

********************************************************************************************************************************** CRKVA U CRKVI

U Crkvi Svetog Spasa u Kučevištu „krije“ se i manja, Crkva Svetog Nikole, u tajnosti dozidana 1501. godine, u vreme Osmanlija. Danas se vidi samo jedna, što je bio i glavni cilj starih neimara, da bi sakrili bogosluženje.

**********************************************************************************************************************************

 Realnost, ipak, pokazuje surovu sliku otuđenja. Kao što je i verski život u brojnim svetinjama praktično gotovo bez begosluženja, i maternji srpski jezik u obrazovnom sistemu više je simboličan. Iz godine u godinu sve je manje đaka koji se u osnovnoj školi u Kučevištu obrazuje na srpskom. Ove školske godine u prvi razred u odeljenju na srpskom, upisana su samo četiri učenika.

Držeći se više tradicije, uz svoje drevne svetinje, Srbi sa Skopske Crne gore proslavljaju Božić, Svetog Savu, Đurđevdan, Uskrs, Vidovdan, porodične krsne slave kao i svetkovine crkava i manastira. O Pokladama, „na praznik Pročka“, u Kučevištu se redovno organizuje maskenbal, u narodu poznatiji i kao „Sureti“, s karakteristikama paganskih običaja.

**********************************************************************************************************************************

 VODENICE
SELO Kučevište danas ima nešto više od 3.200 stanovnika. Nekada je na Kučeviškoj reci bilo čak 140 kamenih vodenica. Danas se mogu izbrojati njihovih četrdesetak urušenih ostataka. Žito melju još samo - četiri vodenice. Nekada u familijama sa tridesetak članova u jednom domaćinstvu, priča se, mladići nisu mogli ni da se ožene ako nisu imali svoju vodenicu.

Mladen Stančić VECERNJE NOVOSTI